Gazete Güncel- Pusula gazetesi'nden Manolya Bulut'un haberine göre, Osmanlı'nın doğudaki en önemli merkezlerinden biri olan Erzurum'un o dönem Erzincan ve Beyazıt sancaklarının merkezi olduğu belirtilirken, Ova, Kiğı, Tercan, Hınıs, Tortum, Keskin ve Pasin'in de kazaları arasında yer aldığı ifade ediliyor. Vital Cuinet, Osmanlı coğrafyasını dolaşarak şehirlerin nüfus, eğitim, tarım, ticaret ve üretim verilerini kayıt altına alan isimler arasında yer alıyor.
382 bin nüfuslu vilayet
Çalışmada Erzurum'un 50 mahalle ve 7 bin 236 haneden oluştuğu, vilayet nüfusunun ise 382 bin 300 kişi olduğu belirtiliyor. Nüfusun büyük bölümünü Müslümanlar oluştururken, Hristiyanlar, yabancılar ve az sayıda Yahudi nüfusun da kentte yaşadığı görülüyor. Veriler, dönemin Erzurum Vilayeti nüfusunun yüz binlerle ifade edildiğini ortaya koyuyor. Verilere göre o dönem Erzurum’da 26 bin 564 Müslüman, 10 bin 919 Hristiyan, 6 Yahudi, 6 Kıptiler, 1.088 Ecnebiler, 323 ise Osmanlı tebalı yabancılar yaşıyordu.
110 medrese vardı
Eğitim verileri de dikkat çekiyor. Erzurum'da 110 medrese, bir öğretmen okulu, bir askerî okul, bir idadi (lise), iki rüşdiye ve bir kız ilkokulu bulunduğu belirtiliyor. Ayrıca mahalle mekteplerinin sayısının 62 olduğu kaydediliyor.
Gayrimüslim topluluklara ait okullarda da binlerce öğrencinin eğitim gördüğü görülüyor. Gregoryen okullarında 1.705, Katolik okullarında 330 öğrencinin bulunduğu bilgisi yer alıyor. Bu rakamlar dönemin Erzurum'unun önemli bir eğitim merkezi olduğunu gösteriyor.
Tarım ve hayvancılık öne çıkıyordu
Belgede Erzurum'un ekonomisinin temelini tarım ve hayvancılığın oluşturduğu görülüyor. Buğday üretimi 10 milyon şiniği (Osmanlı döneminde ve Anadolu'da yaygın olarak kullanılan eski bir tahıl ölçeği) aşarken, arpa üretimi yaklaşık 7 milyon şinik olarak kaydedilmiş. Fasulye, mercimek, ceviz ve patates de öne çıkan ürünler arasında yer alıyor.
Hayvancılıkta ise 288 bin sığır, 26 bin 500 at ve 1 milyon 100 bin küçükbaş hayvan bulunduğu belirtiliyor. Ayrıca 123 bin arı kovanı, yüz binlerce okka deri, yapağı ve tiftik üretimi yapıldığı ifade ediliyor.
İhracatın yıldızı hayvancılık
Verilere göre Erzurum'un ihracatında hayvancılık ürünleri ilk sırada yer alıyordu. Hayvan ihracatının değeri 13 milyon frank olarak gösterilirken, tahıl, ham deri, kürk ve pastırma da önemli gelir kaynakları arasında sıralanıyor.
İthalatta ise pamuklu bez, yünlü ve ipekli kumaşlar ilk sıralarda yer alıyor. Kentin petrol, cam, saat, kırtasiye ve kundura malzemesi gibi ürünleri dışarıdan temin ettiği görülüyor.
Geçmişin Erzurum’u bugüne ne söylüyor?
Belgelerde yer alan rakamlar, Erzurum'un yalnızca askerî ve stratejik bir şehir değil; aynı zamanda eğitim, tarım, hayvancılık ve ticaret açısından da Doğu Anadolu'nun en önemli merkezlerinden biri olduğunu ortaya koyuyor.
Bugün yaklaşık 750 bin nüfusa sahip Erzurum'un 19. yüzyıl sonlarındaki üretim gücü, hayvan varlığı ve ticaret hacmiyle bölgenin ekonomik lokomotiflerinden biri olduğu görülürken, tarihî belge kentin geçmişteki ekonomik ve sosyal zenginliğini gözler önüne seriyor