"Bindiğim eşek benden akıllı olmayacak"
"Ben üçü beşi bilmem, bindiğim eşek benden akıllı olmayacak. Olursa düşürür, okuyan köylü zapt olmaz!" sözü, tek bir kişiye ait resmi veya Meclis tutanaklarına geçmiş tarihi bir cümle olmaktan ziyade, Türk siyasi ve yakın tarih anlatılarında Köy Enstitülerinin kapatılmasını ya da köylünün aydınlanmasını istemeyen zihniyeti eleştirmek için kullanılan simgesel bir ifadedir.
Köy Enstitüleri projesi; köylüyü kendi toprağının, kendi yaşamının ve kendi geleceğinin edilgen bir nesnesi olmaktan çıkarıp etken bir öznesi yapmayı hedeflemiştir. Köylüye sadece tarla sürmeyi değil; bilimi, temizliği, sağlıklı yaşamı, tekniği, sanatı ve yönetimi öğreterek onun kendi hayatının dizginlerini eline almasını sağlamıştır.
Bu cümle, Türk siyasi ve eğitim tarihinde feodal zihniyetin, toprak ağalığının, şeyhlerin ve halkın cehaletinden beslenen iktidar ilişkilerinin en çarpıcı simgelerinden bir söylemdir. Genellikle "Bindiğim eşek benden akıllı olmayacak; şayet olursa sırtından atar/zapt olunamaz" biçiminde aktarılan bu sakil anlayış, cumhuriyetin asırlarca kaderine terkedilen köye ve köylüye yönelik en büyük aydınlanma projelerinden biri olan Köy Enstitüleri'nin neden hedef alındığını ve neden bize özgün bu okulların kapatıldığını özetleyen çok trajikomik bir siyasi refleksin ifadesidir.
1940 yılında büyük bir eğitimci İsmail Hakkı Tonguç’un öncülüğünde, Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel döneminde kurulan Köy Enstitüleri, nüfusun çok büyük bir kısmının köylerde yaşadığı, okur-yazarlığın hemen hiç olmadığı köylüyü hem üreten hem düşünen hem de haklarını bilen bireyler olarak yetiştirmeyi amaçlıyordu. Ancak atılan bu adım , özellikle Anadolu'da toprağı, suyu ve köylüyü neredeyse feodal bir düzenle kontrol altında tutan feodal toprak ağalarını, şeyhleri, aşiret liderlerini ve kimi din adamlarını ciddi bir şekilde rahatsız ediyordu. Köylünün okuması, sorgulaması, hak araması ve uykudan uyanması; tarım toprakları üzerindeki tekelin ve sömürü düzeninin sonu demekti ve bu okullara müsaade edilmemeliydi
Köy Enstitülerinin kuruluş aşamasında meclis tartışmalarındaki söylemlerde siyasi tarihte benzer yakıştırmalar genellikle Köy Enstitülerine şiddetle karşı çıkan Eskişehir milletvekili büyük toprak ağalarından ve rahmetli Gün Sazak'ın da babası Emin Sazak gibi ağalarla özdeşleştirilir.
Evet! "Bindiğim eşek benden akıllı olmayacak"